कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल शासन, हरित अर्थतन्त्र, ज्ञानमा आधारित उत्पादन, र शहरी व्यवस्थापनले विकासको नयाँ परिभाषा तय गरिरहेका छन्। तर नेपाल अझै पनि आधारभूत प्रशासनिक पारदर्शिताको लागि संघर्षरत छ।

अजय झा
नेपालको इतिहास केवल राजनैतिक परिवर्तनहरूको कथा मात्र होइन, यो अवसर गुमाइएका सम्भावनाहरूको पनि इतिहास हो। पृथ्वीनारायण शाहले “दुई ढुंगाबीचको तरुल” भनेर चिनाएको यो देश भूगोलले सानो भए पनि सभ्यता, संस्कृति, प्राकृतिक सम्पदा र मानवीय सम्भावनाले अत्यन्त समृद्ध छ। तर विडम्बना, यति धेरै सम्भावनाका बीच पनि आज नेपाली समाज बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, अव्यवस्था, संस्थागत पतन, युवापलायन र राजनीतिक निराशाको चपेटामा छ। यस्तो अवस्थामा परम्परागत राजनीतिक संरचनाभन्दा बाहिरबाट आएको नेतृत्व—विशेषतः बालेन शाहजस्तो व्यक्तित्व—प्रति जनसमर्थन केवल भावनात्मक विषय होइन, राष्ट्रिय आवश्यकता बनेको छ।


नेपालले २००७ सालको प्रजातन्त्र, २०१७ सालको शाही हस्तक्षेप, २०४६ को जनआन्दोलन, २०६२/०६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन, गणतन्त्रको स्थापना र संघीयताको अभ्याससम्म धेरै राजनीतिक मोड पार गर्योक। प्रत्येक परिवर्तनमा जनताले आशा गरे—अब देश बन्छ। तर शासन प्रणाली फेरिए पनि शासन संस्कार फेरिएन। अनुहार बदलियो, प्रवृत्ति उस्तै रह्यो। राज्य संयन्त्रमा पहुँचवालाको कब्जा, सार्वजनिक सम्पत्तिको दुरुपयोग, विकासको नाममा कमिसन, र जनतामाथि निरन्तर उपेक्षा—यी सबैले लोकतन्त्रप्रतिको भरोसा कमजोर बनायो।
यही निराशाको बीचमा स्वतन्त्र सोच र कार्यशैलीसहित बालेन शाहको उदय भयो। उनले केवल चुनाव जितेनन्, उनले जनताको मनोविज्ञान जिते। किनकि जनता अब भाषण होइन, परिणाम चाहन्छन्। काठमाडौं महानगरपालिकामा उनको हस्तक्षेपले एउटा स्पष्ट सन्देश दियो—राज्य यदि चाह्यो भने नियम लागू गर्न सक्छ, शक्तिशालीलाई पनि कानुनको दायरामा ल्याउन सक्छ, र प्रशासनलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाउन सक्छ।
इतिहासले प्रमाणित गरेको छ—जब समाज जडता, भ्रष्टाचार र असमानताले थिचिन्छ, तब नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता हुन्छ। भारतमा लालबहादुर शास्त्रीको सादगी, सिंगापुरमा ली कुआन यूको कठोर प्रशासन, दक्षिण कोरियामा संस्थागत अनुशासन, र दुबईमा दूरदृष्टियुक्त शहरी व्यवस्थापन—यी सबै उदाहरणले देखाउँछन् कि इमानदार र दृढ नेतृत्वले सीमित स्रोत भएको राष्ट्रलाई पनि उचाइमा पुर्यााउन सक्छ। नेपाललाई पनि यस्तै सोचको आवश्यकता छ।
आज विश्व तीव्र प्रतिस्पर्धाको युगमा छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल शासन, हरित अर्थतन्त्र, ज्ञानमा आधारित उत्पादन, र शहरी व्यवस्थापनले विकासको नयाँ परिभाषा तय गरिरहेका छन्। तर नेपाल अझै पनि आधारभूत प्रशासनिक पारदर्शिताको लागि संघर्षरत छ। जब संसार स्मार्ट सिटी निर्माणमा छ, हामी फुटपाथ, ढल, फोहोर र अनधिकृत संरचनासँग जुधिरहेका छौं। यस्तो अवस्थामा पुरानो शैलीको राजनीति होइन, परिणाममुखी नेतृत्व चाहिन्छ। बालेन त्यस आवश्यकताको प्रतीक बनेका छन्।
बालेनलाई समर्थन गर्नु भनेको कुनै व्यक्तिपूजा गर्नु होइन; यो सुशासनको पक्षमा उभिनु हो। यो भ्रष्टाचारविरुद्ध जनमत निर्माण गर्नु हो। यो नियम सबैका लागि बराबर हुनुपर्छ भन्ने सिद्धान्तलाई स्वीकार गर्नु हो। जब एउटा नेतृत्वले प्रभावशाली वर्गको दबाबभन्दा माथि उठेर सार्वजनिक हितको पक्ष लिन्छ, तब जनताले मौन दर्शक होइन, सक्रिय समर्थक बन्नुपर्छ। किनकि राम्रो नेतृत्वलाई समर्थन नगर्ने समाजले फेरि खराब व्यवस्थालाई नै बलियो बनाउँछ।
केवल एक व्यक्तिको इच्छाशक्तिले देश परिवर्तन हुँदैन। समस्या संरचनागत छन्—राजनीतिक संरक्षणमा हुर्किएको भ्रष्टाचार, कमजोर संस्थागत संस्कृति, दण्डहीनता, र नागरिकको कम सहभागिता। त्यसैले सुधारको यात्रा संघर्षपूर्ण हुन्छ। बालेनमाथि आलोचना पनि छन्—कहिलेकाहीँ शैली आक्रामक भएको, संवादको अभाव भएको, वा निर्णयमा संस्थागत समन्वय कमजोर भएको आरोप लाग्ने गरेका छन्। लोकतन्त्रमा आलोचना स्वाभाविक हो, र त्यसले नेतृत्वलाई अझ परिपक्व बनाउँछ।
यद्यपि मुख्य प्रश्न व्यक्ति होइन, प्रणाली हो। यदि राज्यलाई साँच्चिकै सुव्यवस्थित बनाउने हो भने स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म नीतिगत ईमानदारी, प्रशासनिक दक्षता, र सार्वजनिक नैतिकताको पुनस्र्थापना आवश्यक छ। जनताले पनि केवल चुनावमा मत हालेर होइन, निरन्तर निगरानी र सहभागितामार्फत सुशासनको दबाब कायम राख्नुपर्छ।
नेपालको समस्या केवल गरिबी होइन; गलत प्राथमिकता, कमजोर नेतृत्व, र संस्थागत बेइमानी हो। चार दशकदेखि लुटिएको देशलाई सुधार्न कठोर निर्णय, राजनीतिक साहस, र जनसमर्थन तीनै आवश्यक छन्। बालेन शाहजस्ता नेतृत्वले कम्तीमा एउटा कुरा प्रमाणित गरेका छन्—यदि इच्छाशक्ति छ भने पुरानो जडतालाई चुनौती दिन सकिन्छ।
अवश्य, बालेन पूर्ण छैनन्। कुनै पनि नेतृत्व आलोचनाभन्दा माथि हुँदैन। कहिलेकाहीँ शैली कठोर देखिन सक्छ, संवादमा कमी हुन सक्छ, निर्णयमा विवाद आउन सक्छ। तर प्रश्न यो होइन कि उनी त्रुटिरहित छन् कि छैनन्; प्रश्न यो हो—के उनी प्रणाली सुधार्न ईमानदार छन्? यदि उत्तर “हो” हो भने, लोकतान्त्रिक समाजले आलोचनासहित समर्थन गर्न जान्नुपर्छ।
नेपालको सबैभन्दा ठूलो संकट आर्थिकभन्दा पहिले नै नैतिक संकट हो। जब समाजले बेइमानीलाई सामान्य र इमानदारीलाई असामान्य मान्न थाल्छ, तब राष्ट्र कमजोर हुन्छ। बालेनजस्ता नेतृत्वले यही मानसिकतामाथि प्रहार गरेका छन्। उनले कम्तीमा यो सन्देश दिएका छन्—सत्ता सुविधा होइन, जिम्मेवारी हो।
आज लाखौं युवा विदेशमा छन्। उनीहरू केवल रोजगारीका लागि मात्र होइन, विश्वासको अभावले देश छोडिरहेका छन्। यदि देशभित्र प्रणाली सुध्रियो, अवसर सिर्जना भयो, र राज्यले न्यायपूर्ण व्यवहार गर्यो। भने यही युवा शक्ति नेपालको सबैभन्दा ठूलो पूँजी बन्न सक्छ। त्यसका लागि राजनीतिक साहस र जनसमर्थन दुवै चाहिन्छ।
नेपाललाई अब केवल सरकार होइन, चरित्रवान शासन चाहिएको छ। जनतालाई केवल प्रतिनिधि होइन, जिम्मेवार नेतृत्व चाहिएको छ। बालेन सरकारप्रति समर्थन गर्नु भनेको व्यक्ति विशेषलाई होइन, एउटा सम्भावित नयाँ राजनीतिक संस्कारलाई समर्थन गर्नु हो। यदि हामी फेरि पनि पुरानै प्रवृत्तिको संरक्षणमा उभियौं भने इतिहासले हामीलाई क्षमा गर्ने छैन।
अन्ततः देश बनाउने काम कुनै एक नेता, एक दल, वा एक कार्यकालको परियोजना होइन। यो दीर्घकालीन राष्ट्रिय संकल्प हो। तर इतिहासमा परिवर्तनको सुरुवात सधैं प्रश्न उठाउने, अप्रिय सत्य बोल्ने र स्थापित गलत परम्परालाई चुनौती दिने व्यक्तिबाट हुन्छ। यदि त्यो साहसलाई संस्थागत रूप दिन सकियो भने मात्र “खोक्रो पारिएको देश” बाट “सुव्यवस्थित राष्ट्र” तर्फको यात्रा सम्भव हुनेछ। राष्ट्र निर्माणमा कहिलेकाहीँ एउटा सही निर्णय पुस्तौंसम्म प्रभाव पार्छ। आज नेपाली जनतासामु प्रश्न यही छ—हामी परिवर्तनको पक्षमा उभिने कि फेरि पुरानै अन्धकारलाई स्वीकार गर्ने? यदि उत्तर उज्यालो हो भने, बालेनजस्ता नेतृत्वलाई समर्थन गर्नु विकल्प होइन, दायित्व हो।