सचिन कुमार सिंह
वातावरणविद्
मिथिला आफ्नो समृद्ध संस्कृति, जीवन्त परम्परा र “मधुरता” (मिठास) को प्रतीकका रूपमा परिचित क्षेत्र हो। यहाँका महिलाहरूले कला, संस्कार र सामाजिक योगदानमार्फत समाज विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। पछिल्लो समय बढ्दो प्लास्टिक प्रदूषण—विशेषगरी एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिकका कारण—मिथिलाका महिलाहरू समुदाय-आधारित नवप्रवर्तनमार्फत वातावरण संरक्षणमा अग्रसर देखिएका छन्।
मिथिला क्षेत्रमा महिलाहरूले परम्परागत ज्ञान र सीपलाई पुनर्जीवित गर्दै प्लास्टिकको विकल्प प्रस्तुत गरेका छन्। डोम समुदायलगायतका समूहहरूले बाँसबाट डोको, टोकरी, घेरा (फेन्सिङ) जस्ता सामग्री उत्पादन गर्दै आएका छन्, जसले प्लास्टिकका डस्टबिन, र्याक तथा अन्य सामग्रीलाई प्रतिस्थापन गरिरहेको छ।
त्यसैगरी, बर, साल र बरीका पातबाट बनाइने पत्ता प्लेट (पत्तल) र दुना (पातका कचौरा) वातावरणमैत्री तथा जैविक रूपमा विघटनशील (biodegradable) विकल्पका रूपमा लोकप्रिय बन्दै गएका छन्। यस्ता सामग्रीहरूले चाडपर्व र सामाजिक कार्यक्रममा प्लास्टिकको प्रयोग घटाउँदै स्थानीय उत्पादन र रोजगारीलाई पनि प्रोत्साहन गरिरहेका छन्।
धेरै मिथिला महिलाहरूले साना उद्योग स्थापना गरी कपडाका झोला, जुटका सामग्री तथा हस्तकला उत्पादन गर्न थालेका छन्, जसले पोलिथिन झोलाको विकल्प प्रदान गरेको छ। साथै, स्थानीय महिला समूहहरूले साप्ताहिक बजार, मन्दिर तथा विद्यालयहरूमा जनचेतना अभियान सञ्चालन गर्दै प्लास्टिकको विकल्प प्रयोग र घरमै फोहोर छुट्याउने अभ्यासलाई प्रवर्द्धन गरिरहेका छन्।
शैक्षिक संस्थाहरूमा समेत महिलाहरूले स्थानीय निकायसँग सहकार्य गर्दै प्लास्टिकमुक्त क्षेत्र घोषणा गर्न पहल गरेका छन्, विशेषगरी धार्मिक स्थलहरू वरिपरि। परम्परागत रूपमा मिथिलाका महिलाहरूले ‘सामा–चकेवा’ जस्ता सांस्कृतिक अभ्यासमार्फत जैविक विविधता संरक्षण, दिगो जीवनशैली र वातावरणमैत्री सोचलाई प्रवर्द्धन गर्दै आएका छन्। अहिले माटो र प्राकृतिक रंग प्रयोग गरी खेलौना र मूर्तिहरू निर्माण गरिनु पनि यसैको निरन्तरता हो।
यी प्रयासहरू केवल वातावरणीय संरक्षणमा सीमित छैनन्; यसले स्थानीय ज्ञानको पुनर्जागरण, आर्थिक सशक्तिकरण र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षणमा पनि योगदान पुर्याएको छ। मिथिलाका महिलाहरू परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलन मिलाउँदै देखाइरहेका छन् कि आधुनिक समस्याहरूको समाधान पुरानो ज्ञान र सामुदायिक सक्रियताबाट पनि सम्भव छ।
यद्यपि, यस्ता उल्लेखनीय प्रयासहरूले अझै पर्याप्त पहिचान र सम्मान पाउन सकेका छैनन्। तसर्थ, यस्ता पहलहरूलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्दै उनीहरूको योगदानलाई उजागर गर्नु आजको आवश्यकता हो।







